« فقر، توزیع درآمد و تاثیرات آن بر امنیت ملی | صفحه اول | راز سرمايه »

8 شهریور 92

بیماری نکبت منابع

آيا بهره‌مندی يك كشور از منابع و ثروت طبيعی موجبات ثروتمندی و رفاه شهروندانش را فراهم مي‌آورد؟ هر چند، اين سؤال در ابتدا تناقض‌نما به نظر می‌رسد اما مطالعات و تحقيقات انجام شده طي سه دههء اخير در مورد كشورهايی كه اقتصادشان متكی بر بهره‌مندی از منابع طبيعی و صادرات ناشی از آن بوده، نشانگر آن است كه در مقام مقايسه، روند توسعهء كشورهای ‌بی‌بهره از منابع طبيعی، بسيار سريع‌تر و بهتر بوده است. بر‌پايهء نتايج برآمده از اين مطالعات و تحقيقات و در توجيه عقب‌ماندگی اقتصاد كشورهای متكی بر صادرات تك محصول (نفتی) بحثی به نام « بیماری نکبت منابع» مطرح شده است كه شناخت اين پديده و ابعاد و جوانب و مسايل پيرامونی آن برای كشور ما، كه اقتصاد‌ش وابسته به نفت است، اهميت بسيار دارد.


از زمان كشف و استخراج نفت در كشور ما همواره اين بحث مطرح بوده است كه نفت براي ايران يك نعمت است يا نقمت و جالب آن كه تا امروز، هنوز، پاسخ روشنی برای آن نيافته‌ايم! مترجم كتاب " ثروت و فقر ملل " از قول يك بانكدار عرب در خاورميانه در يادداشت خود آورده است: " ما پول داريم، ولی ثروت نداريم، ثروت يعنی دانش، مهارت، تخصص، كاردانی و كارآفرينی. ما همچون كودكی هستيم كه پول فراوانی به ارث برده باشد ولی هيچ‌كس به او نياموخته باشد كه پول را چگونه بايد خرج كرد. اگر شما ندانيد با پولی كه در اختيار داريد چه كار بايد كرد، شما را نمی‌توان ثروتمند شمرد.» در واقع اين جملات، توصيف وضعيت همهء كشورهايی است كه با بهره‌مندی از پول فروش منابع طبيعی روزگار خود را می‌گذرانند و به واقع، در گذر زمان به جای آن‌كه ثروتمندتر شوند، فقيرتر مي‌شوند و در چرخهء رقابت و قافلهء توسعهء جهانی به رده‌های پايين‌تر، سقوط می‌كنند. به راستی چرا به‌رغم به درآمدی حدود ١١٠٠ ميليارد دلار در سال‌هاي پس از انقلاب برای ايران، و بطور غیرمنتظره ۶٢٥ میلیارد دلار در هشت سال اخیر دولت احمدی نژاد، و هزينهء آن در اقتصاد ملی، درآمد سرانهء ما از حدود ١٥٠٠ دلار در سال ٥۷ به حدود ٤٥٢٠ دلار در سال ١۳۹١( رتبه ۹۶ در بین ١۷۳ کشور ) افزايش يافته است، و در همين دوران درآمد سرانهء كشورهايی مانند تركيه، كره ءجنوبی و ... چندین برابر شده است؟

علل فقر و غنای كشورها، به گونه‌ای نيست كه يك شبه به وجود آمده باشد يا بهره‌مندی از منابع طبيعی بتواند آن را توضيح دهد. برای رفع فقر و دستيابی به اقتصادی پويا و آبادانی و رفاه همگانی، بستری فرهنگی لازم است كه در آن بستر، كار و نيروی انساني حرمت داشته باشد و صرفه‌جويی، عقل معاش، بردباری، سخت‌كوشی و پشتكار فرهنگ مردم شده باشد. دراين مسير، عوامل فرهنگی، مذهب، اعتقادات و باورهای جمعی، سطح سواد و فن‌آوری، مديريت و شيوهء اداره حكومت و ده‌ها عامل ريز و درشت ديگر، موجبات " فقير " يا " غنی " شدن ملت‌ها و كشورها را فراهم ساخته و می‌سازند و برخورداری از منابع طبيعی در شرايط مساعد فقط مي‌تواند عامل مشدده و تسريع‌كننده در امر توسعه باشد، در غير اين صورت، خود به عاملی منفی و مخرب در ادارهء اقتصاد ملی تبديل خواهد شد.

رويكردي كه دولت احمدی‌نژاد در هزينهء منابع حاصل از فروش نفت و گاز در قالب بودجهء‌عمومي دولت در هشت سال دولتش بکار گرفته بود جز اين كه اقتصاد بيمار ايران را بيمارتر و « پديدهء نکبت منابع » را در اقتصاد ملی نهادينه كند، ثمری به بار نیاورده است، ضمن اينكه منابعی را كه متعلق به نسل‌های آينده بود، پيشاپيش به مصرف رساند و حال نسل‌های آينده باید با پیامدهای ناگزیر خسارت بار آن مواجه شوند، و البته این سئوال همچنان پیشاروی دولت تازه استقرار یافته روحانی است که چگونه بايد از منابع طبیعی کشور به ویژه منابع نفت و گاز استفاده شود كه هم بهره وری اقتصادی داشته باشد، و هم سهم نسل های آینده محفوظ بماند تا آنان نيز همچون نسل حاضر، از مواهب منابع طبيعی بين نسلی بهره خود را ببرند؟

قطعاً آنچه به عنوان منابع طبيعی و خدادادی در اختيار بشر قرار گرفته و برخی كشورها و ملت‌ها سهم بيشتری از اين منابع را در اختيار دارند، نعمتی الهی است و نه اسباب نقمت و فقر. قواعد حاكم بر هستی به گونه‌ای است كه جهت نعمت يا نقمت بودن اين منابع و امكانات را به شيوهء استفاده انسان‌ها وابسته كرده است، و هر ملتی كه بتواند در سايهء دانش، تخصص، مديريت، عقل و تدبير از اين منابع به نحو درست و بهينه استفاده كند، اسباب ثروتمندی و رفاه هرچه بيشتر خود را فراهم خواهد ساخت و بالعكس، بی‌دانشی، عدم تخصص، سوء مديريت و بی‌تدبيری در استفاده از اين منابع و یا حداكثر برای گذران امور روزمره به هرزروی منابع خواهد انجاميد.

در کتاب " امنیت ملی و نظام اقتصادی ایران " که بنام " دکترحسن روحانی " توسط " مرکز تحقیقات استراتژیک " منتشر شده است دراین باره آمده : " برپایه مطالعات و پژوهش هایی که انجام گرفته است یکی از عواملی که در تبدیل این منابع از نعمت به نکبت موثر بوده است، کیفیت نهادهای اجتماعی در هرکشور است. در واقع در میان کشورهای غنی از نظر منابع طبیعی به لحاظ دستیابی به رشد اقتصادی بالا هم موفق و هم ناموفق وجود دارند. تحقیقات اثبات کرده این کیفیت نهادهای اجتماعی است که تعیین می کند یک کشور گرفتار طلسم و نکبت ذخائر طبیعی شود یا نه؟ به طور کامل تر می توان بیان داشت که ترکیب نهادهای تصرف محور ( اولویت تصرف و دستیابی به منابع است ) و فراوانی منابع و ذخائر طبیعی منجر به رشد اقتصادی پائین می شود، اما ترکیب نهادهای تولید محور ( اولویت تولید است ) و فراوانی منابع و ذخائر طبیعی منجر به رشد اقتصادی بالا می شود، و حتی شاید بشود ادعا نمود که به کشورها کمک می کند بهترین بهره برداری را از منابع و ذخائر طبیعی نماید.

منابع طبیعی خصوصیات غیرمردمسالارانه دارند. به بیان بهتر نفت و سایر ثروت های طبیعی، تمایل دولت ها را به سمت رفتار غیر دموکراتیک بیشتر می نمایند. این امر در کشورهایی که نهادهای اجتماعی ضعیف تری دارند، تشدید می شود، به طوری که منابع طبیعی یکی از علل مناقشات و ناآرامی های داخلی در این کشورهاست. بسیاری از انقلاب ها و تحولات سیاسی در کشورهای دارای ذخائر طبیعی برای دستیابی به ثروت حاصل از منابع طبیعی روی داده است...دولت های نفتی، استبدادی و پُرفساد بوده و با مشکلات اقتصادی حاد و بیشترین سطح از بحران ها و نا آرامی امنیتی در جهان، روبه رو هستند." ( صص ١٠۹ – ١١٠ )
سخن پایانی اینکه جای صد افسوس است كه كشور و ملتی با مختصات ايران، نتواند با استفاده درست از منابع طبیعی در قافلهء توسعه و پيشرفت جهانی جایگاه و حضور فعال داشته و در عرصهء داخلی از حل مشكلاتي همچون فقر و بيكاری و تورم بازماند و آسيب‌های فراوان اخلاقی و اجتماعی حيات جامعه ما را تهديد كند، و درعرصه جهانی داشتن این منابع برای کشورمان دردسرساز باشد. در اين شرايط انتظار می رود که برپایه شناختی که دکتر روحانی از مقوله « نکبت منابع » دارد بتواند در " دولت تدبیر و امید " برنامه و تدبیری را پیشه سازد که چاره ساز و درمانگر اقتصاد ایران را از « بیماری نکبت منابع » باشد، و این اصلی ترین مقوله ای است که اگر بدان اندیشه و عمل شود راه تازه ای بروی توسعه کشور باز خواهد شد.



   نظرات

جمشید :

با درود به استاد . فکر نمی کنم داشتن نعمات خدادادی باعث عقب ماندگی کشور های صاحب معدن شود. بیشتر حاکمین خود خواه و مزدور سرمایه داری و قدرت پرستی هستند که تنها با در امد نفتی حکم میرانند. کشور ما متاسفانه از نظر اموزش بهره وری عقب است و مسببین این امر تنها به حاکمین گذشته و پیش رو بر می گردد . نعمات خداوند باید در خدمت همه ی خلق ها باشد. چون خدا نخست زمین و جهان را خلق کرد و. سپس انسان ها خلق شدند. نعمات خدادادی باید در خدمت به ترقی بشریت باشد نه سود این فرقه و ان فرقه. جالب اینکه بسیاری از همین قدرت پرستان به پدران و خانواده های خود می نازند. و در سایه قدرت های فاشیستی پز می دهند. دانشمندان زیادی هستند که مردم گرا هستند و منابع تمامی کشور ها را در خدمت همه خلق ها میدانند نه سفید نه سیاه و نه زد و یا سرخ منابع در ایران تک محصولی شد و مبارزات ملی زنده یاد دکتر مصدق با امپریالیزم انگلیس عده ائی سود جو را بر ان داشت تا کشور به تنها محصول نفت وابسته باشد و بعد از انقلاب هم متاسفانه از نظر رشد اقتصادی دنبال افتادیم. ببخشید نظرم را گفتم.

 

صحرائیان :

با سلام و احترام
در روزگار ما نکته اینجاست که آیا می توان بدون دخالت دیگران و آزادانه از منابع استفاده کرد یا نه؟ آیا صاحبان حق وتو (یا همان قانون جنگل) دیگران را آزاد می گذارند یا آزادی را فقط برای خودشان می خواهند؟ به نظرم، داشتن یا نداشتن منابع بحث اولیه نیست.
باسلام جناب صحرائیان
بنظرمن مشکل اصلی خودما هستیم و نه دیگران، آیا در در دوره احمدی نژاد که ما بیش از 620 میلیارد دلار درآمد نفتی داشتیم این دیگران بودند که نگذاشتند ما درست از این درآمد استفاده کنیم؟ متاسفانه در همه تاریخ معاصر ما این دیدگاه غلط غالب بوده است که دیگران نمی گذارند ما درست از منابعمان استفاده کنیم اما درعمل این ما بوده ایم که اشتباه کرده ایم و حتی اجازه مداخله به دیگران داده ایم. البته به معنای این نیست که دیگران ما را راحت می گذارند اما واقعیت دنیا همین است و ما باید با شناخت این واقعیت برنامه ریزی و عمل کنیم و اگر ما بخواهیم به بهانه اینکه دیگران نمی گذارند به موضوع نگاه کنیم تا ابد مشکل باقی خواهند بود.

 

   ارسال نظر:

 

all right reserved for dreamdesign.ir  - © Copyright 2007