« برداشتی از نتایج انتخابات ریاست جمهوری | صفحه اول | یارانه نقدی یا نظام تامین اجتماعی؟ »

30 خرداد 92

نفت؛ عامل وحدت یا جدایی عراق؟

عراق با نام رسمی جمهوری عراق کشوری در خاورمیانه و جنوب غربی آسیا است. پایتخت عراق شهر بغداد است. این کشور از جنوب با عربستان سعودی و کویت، از غرب با اردن و سوریه، از شرق با ایران و از شمال با ترکیه همسایه ‌است. عراق در منطقه جنوب خود، مرز آبی کوچکی با خلیج فارس دارد و دو رود مشهور دجله و فرات ،که منشأ تمدن‌های باستانی میان‌رودان (بین‌النهرین) در طول تاریخ کهن این کشورند، از شمال کشور به جنوب آن روان هستند و با پیوستن به رود کارون، اروندرود را تشکیل می‌دهند و به خلیج فارس می‌ریزند.
گستره عراق ۴۳۸،۳۱۷ کیلومتر مربع (۵۸ام درجهان، حدود یک چهارم ایران) است. بیشتر سرزمین عراق پست و هموار و گرمسیری است. غرب عراق کویر است و شرق آن جلگه‌های حاصلخیز. ولی بخشی از کردستان عراق (شمال خاور) کوهستانی و سردسیر می‌باشد.

جمعیت عراق حدود ۳۴ میلیون نفر است. حدود ۷۵ درصد مردم عرب، ۲۰ درصد کرد و ۵ درصد آشوری، ترکمن و سایر اقوام هستند. همچنین حدود ۶۸ درصد مردم عراق شیعه، ۳۰ درصد سنی و ۲ درصد مسیحی و پیروان سایر ادیان هستند. عراق محل زندگی و مرگ ۶ امام شیعه است و شهرهای نجف، کربلا، کاظمین و سامرا زیارتگاه شیعیان جهان است.
عراق دارای تمدن و فرهنگ دیرینه و پرباری است. سومریان، اکدی‌ها و آشوری‌ها نخستین تمدن‌های باستانی عراق را چند هزار سال پیش از میلاد بنیاد نهادند. پس از آن این منطقه بخشی از قلمرو هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان، ساسانیان، و امپراتوری روم بود. پس از اسلام عراق مرکز حکومت درازمدت خلفای عباسی شد تا اینکه این حکومت با حمله مغولان سقوط کرد. پس از سرنگونی امویان و ظهور عباسیان پایتخت خلافت اسلامی از شام به عراق (شهر بغداد) منتقل شد.
از میانه سده دهم تا پایان سده سیزدهم هجری خورشیدی، عراق تحت حکومت امپراتوری عثمانی قرار داشت. عراق در سال ۱۲۹۸(۱۹۱۹) از عثمانی جدا شد و به سرپرستی بریتانیا درآمد و در سال ۱۳۱۱ (۱۹۳۲) استقلال یافت.
در سال ۱۳۵۹ (۱۹۸۰) جنگ ایران و عراق با حمله غافلگیرانه صدام به مرزهای ایران آغاز شد که تا سال ۱۹۸۸ ادامه یافت. در همان دهه عملیات انفال که در مناطق شمالی عراق به اجرا درمی‌آمد به قتل و کشتار بیش از ۱۸۲ هزار از کردها انجامید و از جمله آن می‌توان به بمباران شیمیایی شهر حلبچه اشاره نمود.
به دنبال یورش ارتش عراق به کویت و جنگ خلیج فارس، کشور عراق با تحریم‌های اقتصادی روبرو شد و قسمت شمالی آن منطقه پرواز ممنوع اعلام شد. نهایتاً درپی تهاجم نظامی ایالات متحده آمریکا و همپیمانانش در سال ۱۳۸۲ (۲۰۰۳ میلادی)، رژیم بعثی صدام حسین سرنگون شد. هم اکنون دولت عراق که برآمده از آرای مردم عراق است، مسئولیت اداره امور عراق را برعهده دارد.
برپایه اخبار منتشره از زمان اشغال عراق توسط آمریکا و همپیمانانش، بیش از یک میلیون عراقی درپی خشونتهای فرقه‌ای، جنگهای داخلی میان عراقی‌ها و گروه‌های خارجی حاضر در عراق از جمله القاعده عراق و حملات نیروهای خارجی کشته شده‌اند.
عراق کشوری است با قومیت‌های گوناگون و ساکنان آن را عرب، کرد، ترکمن، آشوری، کلدانی، مندایی، و صابئین و غیره تشکیل می‌دهند. کردها در نواحی شمال و شمال شرقی عراق که به کردستان عراق مشهور است زندگی می‌کنند و از لحاظ فرهنگی، زبانی و طرز پوشش با عرب‌ها متفاوتند.
پس از جنگ کویت و عراق و وضع ممنوعیت پرواز عراق به بالای خط ۲۳ درجه در سال ۱۹۹۱ کردهای عراق عملاً توانستند حکومت خود را تأسیس نمایند و با حل اختلافات گروهی و قیام علیه حکومت بعث حکومت منطقه را به عهده گرفتند که کردها این خیزش را « راپه‌رین » می‌نامند. پس از ده سال و با حمله مجدد آمریکا به عراق در شمال و شمال شرقی عراق، که به کردستان عراق معروف است، کردها حکومت خود مختار در جمهوری فدرال عراق را به طور رسمی تشکیل دادند.
کُردستان عراق یک منطقهٔ خودمختار در بخش شمالی کشور عراق است. کردستان عراق از شرق با ایران از شمال با ترکیه و از غرب با سوریه هم‌مرز است. مرکز آن اربیل است. سرشماری رسمی از تعداد جمعیت این منطقه در دست نیست اما آخرین برآوردهای حکومت محلی جمعیت این منطقه را حدود ۵ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر تخمین می‌زند. در منطقه کردستان عراق علاوه بر کردها، اقلیت‌های آشوری، ترکمن، عرب، کلدانی، ارمنی و غیره نیز زندگی می‌کنند. بنابر قانون اساسی عراق نام این منطقه به زبان عربی " اقلیم کردستان " است.
از سال ۲۰۰۵ به بعد ریاست جمهوری ( جلال طالبانی )، وزارت امور خارجه ( هوشیار زیباری ) و فرمانده کل ارتش عراق ( ژنرال زیباری ) نیز توسط کردها اداره می‌گردد. جلال طالبانی رئیس جمهور عراق رئیس اتحادیه میهنی کردستان و مسعود بارزانی صدر حزب دموکرات کردستان عراق و رهبر حکومت اقلیم کردستان است. از احزاب سیاسی کردستان که عضو پارلمان کردستان هستند می‌توان از پارتی دموکرات کردستان، اتحادیه میهنی کردستان، حزب سوسیالیست کردستان و حزب کمونیست کردستان نام برد. دکتر نچیروان بارزانی نخست وزیر اقلیم کردستان دارای مدرک لیسانس علوم سیاسی از دانشگاه تهران و دکترای همین رشته از دانشگاه کمبریج است.
اقتصاد کردستان عراق مبتنی بر درآمدهای نفتی است. از محل درآمدهای نفتی ساخت و ساز زیادی در شهرهای کردستان عراق صورت گرفته‌است. این منطقه منابع زیرزمینی گاز و فلزات نیز دارد. برپایه آمار سال ۲۰۱۳ (۱۳۹۱)، حجم مناسبات تجاری میان کردستان عراق و ترکیه بیش از ۸ میلیارد دلار در سال و مبادلات اقتصادی با ایران حدود ۵ میلیارد دلار بوده است.
عراق یکی از بزرگترین کشورهای دارای منابع نفت می‌باشد. این کشور دارای ۱۴۳ میلیارد بشکه ذخایر تایید شدهٔ نفتی است. اقتصاد عراق نیز مانند دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس متکی به « اقتصاد نفتی » است. صنعت گردشگری در عراق نیز به خاطر وجود برخی اماکن مهم مذهبی شیعیان، نقش قابل توجهی را در اقتصاد عراق برعهده دارد. سازمان حج و زیارت ایران در سال ۲۰۱۲ میلادی، با ذکر آمار گردشگران و زائران ایرانی اعلام کرد که هر ساله بیش از یک میلیون و دویست هزار ایرانی، از طریق مرز زمینی و هوایی به کشور عراق اعزام می‌شوند.
میدان‌های نفتی عراق یکی از وسیعترین میادین نفتی جهان محسوب می‌شوند که درآمد سالانه حاصل از فروش نفت آنها، تاثیر قابل توجهی بر اقتصاد عراق می‌گذارد. از ژوئیه ۲۰۰۳ این کشور توانسته جای ایران را به عنوان دومین کشور تولیدکننده نفت در اوپک از آن خود کند. بر اساس پیش‌بینی آژانس بین‌المللی انرژی این کشور قادر خواهد بود تا سال ۲۰۳۰، دومین صادرکننده بزرگ نفت در جهان شود.
جدول اداره انرژی آمریکا، نشان می‌دهد که میزان تولید نفت عراق از سال ۲۰۰۳ به این سو پیوسته افزایش داشته و در سال ۲۰۱۱ عراق اعلام کرد که قادر خواهد بود تا روزانه ۵ میلیون بشکه نفت، از میادین خود استخراج کند.
میدان نفتی کرکوک یکی از بزرگترین میدان‌های نفتی عراق می‌باشد که در استان کرکوک واقع شده است. این میدان نفتی دارای ذخیره ۱۰ میلیارد بشکه نفت می‌باشد. تولید روزانه این میدان ۶۷۰۰۰۰ بشکه می‌باشد و کار استخراج از این میدان بر عهده شرکت نفت عراق و شرکت نفت شمال عراق گذارده شده است.
کرکوک یکی از غنی‌ترین شهرهای عراق می‌باشد و دارای ۴۰٪ ذخیره نفت عراق است. شاید این عامل مهمترین دلیل کشتار و کوچ اجباری کردها توسط رژیم صدام از این شهر بوده است. اصلی‌ترین چاه‌های نفت کرکوک به نام باباگرگر شهرت دارند. دیگر حوزه‌های نفتی مهم آن جمبور، بای حسن جنوبی و شمالی، آفانا، خباز، جبل بور و خرماله نام دارند.
کرکوک در منطقه گسترده‌ای دارای جمعیتی آمیخته از اقوام گوناگون واقع شده‌است و این منطقه در گذر سده بیستم شاهد تغییرات بزرگی در ترکیب قومی خود بوده‌است. هر سه قوم کرد، ترکمن‌ها، و عرب‌ها بر این شهر و منطقه ادعای ارضی دارند و هر سه گروه برای مدعای خود شواهد تاریخی ارائه می‌دهند. پروژه تعریب این شهر مهم‌ترین پروژه عربی کردن در زمان صدام حسین بود. سیاست‌های عربی‌سازی صدام حسین در این منطقه پس از سال ۱۹۹۱ باعث تبعید و کشتار حدود ۱۲۰ هزار کرد ( پروژه انفال)، ترکمن و آشوری از استان‌های شمالی عراق به جنوب آن کشور شد که به گفته دیدبان حقوق بشر سازمان ملل بیشتر آن‌ها از کرکوک و روستاهای اطراف بودند.
در سال ۲۰۰۳ مساحت استان کرکوک ۹۶۷۹ کیلومتر مربع و جمعیت آن ۸۴۸٬۰۰۰ نفر بوده است. پس از سرنگونی رژیم صدام در سال ۲۰۰۳ بسیاری از کردها و تعدادی از ترکمن‌های رانده شده به شهر بازگشته و از سوی دیگر بسیاری از عشایر عرب اسکان داده شده در آنجا به مناطق جنوبی خود بازگشتند.
در مجلس استانی کرکوک (با مجموعاً ۴۱ عضو) ترکیب مجلس استان در سال (۲۰۱۱) به صورت زیر بوده‌است : ۲۷ عضو کرد، ۸ عضو عرب و ۶ عضو ترکمن.
با توجه به تنوع قومی و مذهبی که در عراق وجود دارد پس از سقوط رژیم بعثی صدام تلاش شد در تدوین قانون اساسی جمهوری عراق ساختار حقوقی و سیاسی ای تعریف و عملیاتی شود که بتواند پاسخگوی این وضعیت بوده و اسباب وحدت ملی را فراهم آورد، و از اینرو نظام فدرالی تعریف و پذیرفته شد، و در تقسیم مسئولیت مقامات عالی دولت فدرال بگونه ای توافقی عمل شده تا این تنوع قومی و مذهبی را پوشش دهد. از اینرو ریاست جمهوری به یک کرد و ریاست دولت به فردی شیعه سپرده شد، و شیعیان که برغم جمعیت اکثریت در عراق هیچگاه در حاکمیت این کشور نقش تعیین کننده نداشتند توانستند نقشی مهم در اداره این کشور بدست آورند. اما روند اوضاع و احوال منجر به فعال شدن دو شکاف قومی و مذهبی در این کشور شده است. از یکسو شکاف مذهبی شیعه – سنی بدلیل مسائل سیاسی و مهمتر از آن تقسیم درآمد نفت فعال شده است چرا که اقلیت سنی در میانه عراق هم احساس از دست دادن قدرت سیاسی سابقه دار خود را می کند و هم عدم بهره مندی خود از منابع عمده نفت عراق، که در شمال کرد نشین و جنوب شیعه نشین جای دارد، مطرح می کند. سوی دیگر شکاف در عراق قومی است که بین کردها و عربها و در جوف آن دولت مرکزی وجود دارد. اقلیم کردستان خواستار اختیارات بیشتر به ویژه در انعقاد قرار دادهای نفتی است، و همچنین در مورد پیوستن منطقه کرکوک به اقلیم کردستان به عنوان یک منطقه نفتی با دولت مرکزی اختلاف نظر شدید دارد. ملاحظه می شود که در این جدال قومی و مذهبی « نفت » به عنوان « عامل وحدت یا جدایی عراق؟ » نقشی تعیین کننده بازی می کند.
" قانون نفت عراق " قانونی است که در دولت عراق به تصویب رسیده و در مه ۲۰۰۷ به مجلس این کشور ارائه شده و همچنان در انتظار تصویب نهایی است. دراین قانون علاوه براینکه نحوه قرارداد و مشارکت با شرکت های خارجی برای بهره برداری از منابع نفتی مشخص شده، توزیع درآمد نفت، پس از کسر سود شرکت‌های خارجی، به صورت سرانه در میان تمامی ملت پیش بینی شده است. از سوی دیگر، مناطق و استان‌های عراق در عقد قراردادهای بهره‌برداری و تولید نفت از دولت مرکزی استقلال پیدا می کنند.
برپایه این قانون شرکت ملی نفت عراق تنها در ۱۷ میدان از ۸۰ میدان نفتی کشف‌شده در این کشور عملیات انحصاری خواهد داشت. و دوسوم میدان‌های نفتی کشف‌شده و کشف‌ناشده‌ی عراق بر روی سرمایه گذاری خارجیان باز بوده و تنها بخشی از سود حاصل از عملیات آنها به صورت مالیات اخذ می‌شود.
هرچند به لحاظ جایگیری کردها در شمال، عربهای سنی در مثلث مرکزی، و شیعیان در جنوب عراق نوعی تفکیک قومی و مذهبی دراین کشور وجود داشته و آنرا مستعد جدائی طلبی می کند، و مداخله کشورهای همسایه عراق هم بگونه ای می تواند براین موضوع دامن زند، اما بنظر می رسد که " درآمد نفت " می تواند به عنوان چسبی برای همگرایی ملی درعراق عمل کند و شهروندان عراقی را فارغ از تعلقات قومی و مذهبی و زبانی در کنارهم نگهدارد بشرطی که همه احساس کنند بطور عادلانه از این درآمد بهره مند می شوند. درعین حال باید به این نکته هم توجه داشت که قدرت های جهانی موثر در عراق هم تاکنون خواهان تجزیه این کشور برپایه تعلقات قومی و مذهبی نبوده اند.




   ارسال نظر:

 

all right reserved for dreamdesign.ir  - © Copyright 2007