« گزارشی از عملکرد اقتصاد ایران در سال 1389 | صفحه اول | نوسان شدید نرخ ارز نشانه بی ثباتی اقتصاد کلان »

18 تیر 90

جنبش سبز بمثابه سرمایه اجتماعی

اگر «توسعه» و پیشترفت را به معنای بهبود دائمی استانداردهای زندگی و ارتقای کمی و کیفی مستمر کل افراد جامعه و نظام اجتماعی به سوی زندگی بهتر و انسانی تر بدانیم چه عواملی می توانند پیش برنده این خواسته در یک واحد ملی باشند؟ پاسخگویی به این سئوال، ادبیات غنی و پردامنه ای را رقم زده است، و اگر تا قبل از دهه 70، مطالعات «توسعه» عمدتا بر پارامترهای اقتصادی تکیه و تاکید داشت، در دهه اخیر توجهات بیشتر به سوی عوامل اجتماعی و فرهنگ معطوف گشته و در این چرخش نظری بر مقوله ای ذیل عنوان «سرمایه اجتماعی» متمرکز شده است.

هرچند مرور ادبیات مرتبط با مقوله «سرمایه اجتماعی» حاکی از عدم اتفاق نظر پژوهشگران این عرصه در تعریف مفهومی و تجربی آن است اما در یک برداشت کلی از انواع سرمایه می توان به تعریفی خاص از این مقوله رسید. انواع سرمایه عبارتند از: فیزیکی، انسانی، فرهنگی، واجتماعی. سرمایه فیزیکی ناظر بر پدیده هایی همچون منابع طبیعی، ثروت، درآمد، ماشین آلات، مستغلات و نظایر اینهاست. سرمایه انسانی ناظر بر میزان تحصیلات، معلومات، سطح دانش عمومی، آموزش ها و مهارت های کاری و امثال اینهاست، که اگر چه اینها سرمایه نقدی (یا فیزیکی) نیستند، اما قابلیت تبدیل به آن را دارند. سرمایه فرهنگی، ناظر بر نوع پرورش فرهنگی افراد است و به مسائلی نظیر نگاه آینده نگر، انضباط شخصی و نظم ، پر کاری، اهمیت قائل شدن برای تحصیلات و برنامه ریزی و ارج نهادن به کسب دستاوردهای اقتصادی اطلاق می شود. برخلاف سرمایه انسانی که ماهیتی فردی و اکتسابی دارد ومحصول تلاش خود آگاهانه است، سرمایه فرهنگی ماهیتی جمعی دارد و به صورت ناخودآگاه و از طریق محیط خانوادگی و اجتماعی به درون روح و شخصیت افراد رسوخ می کند. با وجود این، هر دوی آنها در این خصوصیت مشترکند که قابلیت تبدیل شدن به سرمایه فیزیکی را دارند. نوع چهارم سرمایه، یعنی «سرمایه اجتماعی»، اشاره به منابعی دارد که به واسطه حضور یا تعلق افراد به یک گروه اجتماعی و میزان پیوستگی آنها به یکدیگر در دسترسشان قرار می گیرد. این گروه می تواند به بزرگی ملت و یا به کوچکی خانواده باشد. منابع نیز می توانند پدیده های ملموس همچون پول، مسکن، شغل، حمایت اجتماعی و یا امکانات غیرملموس همچون اطلاعات مفید، مشاوره فکری و آرامش روحی باشند. فرد دارای سرمایه اجتماعی زیاد، کسی است که روابط وسیع تری داشته باشد( یعنی با افراد بیشتری در تماس و ارتباط باشد)، این روابط از عمق، صمیمیت و اعتماد قابل توجهی برخوردار باشد و بالاخره افرادی که شخص با آنها در ارتباط است دارای میزان قابل اعتنایی از سرمایه فیزیکی، انسانی و یا فرهنگی باشند.
در سایه آنچه آمد می توان گفت : «سرمایه اجتماعی از تجمیع و تعامل سرمایه های فیزیکی، انسانی و فرهنگی زاده و بارور می شود و بستر حرکت جامعه را به سوی آینده می سازد» . بر این پایه تعریف خاص آن را می توان چنین ارائه کرد: «سرمایه اجتماعی» از مجموعه هنجارها و ارزش های موجود در سیستم های فکری، علمی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جامعه منتج می شود و این هنجارها و ارزش ها نیز حاصل تاثیر نهادهای اجتماعی و اقتصادی، نوع نظام سیاسی و روابط انسانی است که ویژگی های اعتماد متقابل، تعامل اجتماعی متقابل گروه های اجتماعی، احساس هویت جمعی و گروهی، احساس وجود تصویری مشترک از آینده و کار گروهی و تیمی از نقاط کانونی آن به شمار می روند.
در چتر مباحث نظری که درباره «سرمایه اجتماعی» وجود دارد مهمترین سئوالی که می توان مطرح کرد این است که: وضعیت ایران به لحاظ برخورداری از «سرمایه اجتماعی» چگونه است؟ و آیا در گذر زمان و به ویژه در دو دهه اخیربر این سرمایه افزوده شده یا کاهش یافته است؟ با رجوع به نتایج پيمايش «ارزش‌ها و نگرش‌هاي ايرانيان» و دیگر پژوهش های انجام شده و مهمتر از همه اخبار و اطلاعاتی که هر روزه در باره واقعیات جاری در جامعه مان انتشار می یابد براحتی می توان کاهش و رو به زوال رفتن « سرمایه اجتماعی » را در ذیل حاکمیت موجود و واماندگی از قافله توسعه و پیشترفت مشاهده و اثبات کرد که کالبد شکافی این موضوع خود مقاله مبسوط دیگری را می طلبد.
حال با توجه به این واقعیت تلخ و از این منظر می توان جنبش سبز جاری در کشورمان را بمثابه سرمایه اجتماعی ای که می تواند نجات بخش کشور از این وضعیت بحرانی و اسف بار و بغرنج باشد مورد ملاحظه قرار داد و تلاش کرد با غنابخشی به ابعاد فکری و نظری آن و تلاش برای دستیابی به ویراست های بروزتر منشور جنبش ، گفتمانی را سامان داد که پاسخگوی نیازهای امروز جامعه ما در پیش روی بسوی آینده و در انطباق با تغییر و تحولات منطقه ای و جهانی باشد .
ویژگی های اعتماد متقابل، تعامل اجتماعی گروه های اجتماعی با یکدیگر، احساس هویت جمعی و گروهی، احساس وجود تصویری مشترک از آینده و کار گروهی و تیمی از نقاط کانونی « سرمایه اجتماعی » به شمار می روند. براحتی می توان دریافت که گفتمان جاری در جنبش سبز در دو سال گذشته براین ویژگی ها استوار بوده است اما برای دامن زدن به سرمایه اجتماعی بیشتردر جنبش نیاز به بحث های روان ساز و نظری روشن در این باره هست و به خصوص باید برای برساختن احساس تصویری مشترک از آینده در ذهن و زبان افراد جنبش سبز و به تعبیری دقیق تر همه ایرانیان متمرکز شد چرا که انجام هر تحولی در ایران ممکن نمی شود مگر آنکه اکثریتی از مردم دریابند و باور کنند که جایگزین وضعیت فعلی چه خواهد بود ؟ اینکه دیده می شود بخشی از مردم آنچنان که باید و شاید با جنبش سبز همراهی ندارند نه به این دلیل است که از وضعیت فعلی راضی اند بلکه به این خاطر است که تصویر و چشم اندازی از آنچه می تواند جایگزین وضعیت فعلی شود ، ندارند و از اینرو دست به عمل چندانی برای تغییر شرایط موجود نمی زنند . برای همراه کردن این افراد با جنبش و همچنین به تحرک واداشتن باورمندان به جنبش لازم است که بیش از پیش به بحث هایی که می تواند این احساس تصویر و چشم انداز مشترک از آینده را در میان ایرانیان دامن زند، پرداخته شود چرا که انجام هر تغییر و تحولی در ایران نیاز به یک تصویر و چشم انداز مشترک در چشم و دل ایرانیان دارد . دراین ارتباط و به عنوان آغازی برای دامن زدن به این بحث نکاتی را دراین باره عرضه می دارم:
تا آنجا که من دریافته ام جنبش سبز با تکیه بر تجربیات تاریخ معاصر ایران و به ویژه تجربه جمهوری اسلامی یک جنبش حقوق محور و مدنی است و از اینرو برپایه های زیر استوار می باشد :
1- اعلامیه جهانی حقوق بشر. این اعلامیه که آنرا باید میراثی بشری و حاصل تجربیات گرانسنگ در پاسداشت از حقوق انسان و مبارزه با هرگونه تبعیضی در این باره دانست ، باید راهنمای عمل جنبش در حال و آینده باشد . اصل برابر حقوقی همه شهروندان در واحدملی و انسانها درعرصه بین المللی لب ومغز این اعلامیه است که باید با همه لوازم و مقتضیات حقوقی اش پذیرفته شود و آینده جامعه ایران را برپایه مفاد این اعلامیه سامان داد .البته باید به این نکته متفطن بود که تحقق این امر در جامعه ای با مختصات ایران دشواری های بسیار دارد اما اگر نگاه اکثریتی از افراد جامعه ما متوجه این هدف باشد طبعا بتدریج می توان به سمت تحقق آن رفت و انتظار روزی را کشید که اجرای تمامی مفاد این اعلامیه را ممکن سازد .
2- قانون گرایی . تجربه بشری حاکی از این است که جامعه بدون قانون جز هرج و مرج و استبداد وبی عدالتی و ضایع شدن حقوق اکثریت مردم حاصلی بدنبال ندارد . متاسفانه ایران کشوری بوده است که تا قبل از نهضت مشروطه حاکمیت بر پایه استبداد مطلقه و غلبه اقوام بدون پایبندی به هر قاعده و قانونی جریان داشته و حاکمان برمال و جان و ناموس مردم هرگونه می خواسته اند حکم می رانده اند . در واکنش به این شرایط بود که نهضت مشروطه شکل گرفت و برای اولین بار ایران صاحب مجلس و قانون اساسی شد اما سوگمندانه باید گفت بدلیل غیبت دنیای معرفتی لازم و عدم همسازی ساختار حقیقی جامعه با این قانونگرایی عملا جریان استبداد مطلقه سلطنتی در قالبی نو ظاهر و غالب شد . بار دیگر تجربه انقلاب اسلامی در مقابله با این وضعیت و تغییرنظام استبدادی سلطنتی به جمهوری شکل گرفت اما بگونه ای دیگر شاهد شکست این تجربه در عمل به قانون بوده ایم ، و از اینروست که « اجرای بدون تنازل قانون اساسی » به عنوان یکی از خواسته های اصلی جنبش سبز از سوی رهبران مطرح شده است . طرح هوشمندانه این خواسته نه تنها بیانگر این است که حاکمیت موجود پایبندی به اجرای قانون اساسی موجود ندارد بلکه پایه محکمی برای جنبش سبز می سازد که بتواند در درون ساختار حقوقی موجود راه بسوی آینده را بروی مردم گشاده دارد و طی طریق را بدانها نشان دهد . باید دانست که دستیابی به آزادی و عدالت و مردمسالاری جز در دامن قانونگرایی و پایبندی دو سویه حاکمیت و شهروندان به قانون ممتنع است و آنهایی که بهر دلیل از تاکید بر قانونگرایی و اجرای قانون اساسی موجود در جنبش سبز از موضع آزادیخواهی و عدالت طلبی و دموکراسی برخورد و گلایه و نقد یا پرهیز می کنند در واقع دچار یک تناقض درونی در این باره هستند . در عین حال باید توجه داشت که تاکید بر قانونگرایی و اجرای قانون اساسی موجود به معنای بی عیب و نقص بودن یا تناقضات موجود در آن نیست بلکه با اجرای کامل این قانون و تغییراتی که در ساختار حقیقی جامعه بوقوع می پیوندد خودبخود راه برای اصلاح قانون اساسی آنهم به شیوه قانونمند در انطباق با شرایط جدید باز شده و بنای جامعه برپایه قانون استوار و ثبات می یابد و راه رشد و توسعه هموار می شود . قانون خواهی و قانونگرایی اسم رمز نجات جامعه و کشورما از هرگونه استبداد و بدبختی و عقب افتادگی است ، و اینکه طی این مسیرمی تواند به همه افراد جامعه اطمینان خاطر دهد که تصویری روشن از تحولات آتی و آینده داشته باشند .
3- تکیه بر منابع ملی و حق رای مردم در اداره کشور. جنبش سبز جنبشی درون زا و برخاسته از اراده و خواست شهروندان ایرانی است و بنابراین تکیه گاه اصلی اش برمنابع ملی و درونی جامعه است و هیچگونه چشمداشتی به مداخله یا کمک گیری از کشورهای خارجی را در هرشکل و سطحی ندارد . حفاظت ازاستقلال کشور در ابعاد مختلف یکی از اهداف جنبش سبزاست و البته با تعریفی مثبت و بروز از استقلال که در برگیرنده تعامل سازنده با کشورهای دنیاست و نه تعریفی منفی و واپس مانده از این واژه که بسترساز خصومت و ستیز با دیگر کشورها باشد . در عین حال باید توجه داشت که استقلال وقتی معنای واقعی خودش را پیدا می کند که نظام سیاسی حاکم و اداره کشوردر هرسطحی برپایه نظر و رای مردم شکل گرفته و عقل جمعی بجای عقل فردی نشسته باشد . حق حاکمیت از آن مردم است و درسایه اعمال این حق از طرقی که قانون معین می کند می توان انتظار داشت که نه تنها استبداد مطلقه فردی از کشورمان رخت بر بندد بلکه رویه های استبدادی در هر سطحی منسوخ شود و بجای نظم اقتدارگرایانه شاهد جایگزینی نظم مردمسالارانه در جامعه باشیم .
4- اخلاق مداری. یکی از شعارهای برجسته جنبش سبز « دروغ ممنوع » بود و این شعار در عکس العمل به رفتار جناح حاکم در دروغ گویی و بی اخلاقی شکل گرفت . وفراموش نمی کنیم این سخن میرحسین را که در همین ارتباط یاد آور شد :« ادب مرد به ز دولت اوست ». براین پایه پایبندی به اصول اخلاقی از ارزشهای بنیادی جنبش سبز است و همه افراد جنبش باید بدان باورمند و پایبند باشند . در راس این اصول اخلاقی این اصل طلایی قرار دارد که :« هرآنچه بر خود نمی پسندی بر دیگران هم مپسند » ( آموزه ای که هم در آموزه های دینی ما ریشه دارد و هم در آموزه های اخلاقی مدرن ) ، وپایبندی به این آموزه قرآنی که حتی دشمنی با قومی و گروهی و افرادی نباید شما را از جاده انصاف و عدالت در مورد آنان خارج کند و به تعبیر و سفارش حافظ باید :" با دوستان مروت و با دشمنان مدارا " داشت ، و اگر همه ما بتوانیم این آموزه های اخلاقی را در عرصه عمل اجتماعی و سیاسی دورنی و رعایت کنیم قطعا راهگشای جامعه ما بسوی آینده ای بهتر و روشن خواهد بود .
5- خشنونت گریزی . تاکید براین موضوع بخاطر جغرافیای تاریخی و سیاسی ایران است . تاریخ گذشته ما حاکی از جابجایی قدرت ها در سایه خونریزی و جدال مستمر بوده است و حتی در تاریخ معاصر که شکلی بهتر یافته است بازهم شاهد این جابجایی از راه کودتا و انقلاب بوده است . چرخه ای از ستیز و رویارویی که در تاریخ معاصر ما بین حاکمیت های استبدادی و سیاستمداران آزادیخواه بوجود آمده است نه تنها قربانگاهی برای این مبارزان ساخته است بلکه همه حاکمان مستبد را نیز به قربانگاه برده است! شاهد محکم این مدعا ترور ناصرالدین شاه و در غربت مردن چهار شاه (محمدعلی شاه ، احمدشاه ، رضاشاه و محمدرضا شاه ) است . به تحقیق می توان گفت این چنین قربانگاهی و اینکه بهترین فرزندان ایران در همه این سالها نتوانند سرسالم بگور برند و حاکمان را هم بدنبال خود بگور کشند در هیچ کشور دیگری نمی توان یافت . اگر امروز هند صاحب بزرگترین دموکراسی دنیاست بخاطرسیاست خشنونت گریز گاندی در مقابله با سلطه استبدادی – استعماری انگلیس بود و راه عبور ایران به دموکراسی نیز از این مسیر می گذرد . تساهل و مدارا در عرصه عمل سیاسی و اجتماعی باید راهنمای کنشگران جنبش سبز باشد تا آینده جامعه ایران براین پایه شکل گیرد و استوار شود . قطعا در پیش گیری این شیوه و مشی دشواری های بسیار بهمراه دارد و صبر و حوصله و پایداری فراوان می خواهد چرا که این مشی از دوسوی اقتدارگرایان تند روحاکم و مخالفان تند روی حاکمیت موجود مورد حمله و هجمه است و بگونه ای اینها تداوم چرخه خشنونت را تشدید می کنند چون به بقای متقابلشان کمک می کند هرچند نتیجه نهایی اش نابودی سرمایه های ملی و حذف مستمراست و تاکنون نیز نتوانسته است مشکلی از مشکلات تاریخی و ملی ما را حل کند . البته اینکه چگونه می توان با پیروی از این مشی در تلفیق با دیگر راهبردهای عملیاتی جنبش سبز را به پیش برد و به پیروزی رساند خود بحثی دیگر را می طلبد و به ابتکار وخلاقیت و پویایی افراد جنبش بستگی دارد.
6- عدم ورود نظامیان به سیاست و اقتصاد . تجربه پرهزینه و گسترده ورود نظامیان به سیاست و اقتصاد کشورمان در سال های اخیر این خواسته روشن را به عنوان یکی از مطالبات جنبش سبز مطرح ساخته است . هرچند این ورود با قوانین جاری هم انطباق وهمسازی ندارد و عدول مسلم از قانون به شمار می رود و « ولایت نظامیان » رابجای « جمهوریت » نشانده است که باید آنرا ناشی از عدم حاکمیت قانون و برهم خوردن قواعد کشورداری و آرایش نیروهای سیاسی و اجتماعی بنفع اقتدارگرایی دانست . در تصویر آینده ای که جنبش سبز خواستار آن است نظامیان باید به پادگانها برگردند و انجام کار سیاسی را به سیاستمداران و احزاب سیاسی واگذارند . یادآور می شود که در پیشانی هیچ شهروندی نوشته نشده است که نظامی شود یا سیاسی؟ اما این انتخاب هرشهروندی است که مسیر حرکت و رفتار او را در عرصه عمومی می سازد ، و از اینروست که در قانون استخدامی نیروهای مسلح از افرادی که وارد این حرفه می شوند تعهد گرفته می شود که از ورود به عرصه سیاست و گرایشات سیاسی و حزبی خود داری کنند که متاسفانه شاهد نقض آشکار و سازمان یافته این عهد از سوی برخی نهادها و افراد نظامی هستیم . البته افراد نظامی هرگاه خواستند می توانند لباس نظامی را درآورند و به جرگه سیاستمداران بپیوندند اما حق ندارند از پشتوانه و رانت نظامی گری در عرصه رقابت سیاسی و حذف حریفان استفاده کنند . تجربه بشری در امرحکومت داری تاکنون حاکی از این امر است که هرگز حاکمیت نظامیان و ورود آنان به عرصه سیاست خیر و برکتی برای شهروندان به همراه نداشته است و متاسفانه تجربه سالهای اخیر درایران هم شاهدی محکم براین مدعاست. بازگرداندن نظامیان به پادگانها را باید یکی از اصلاحات ضروری پیش روی جنبش سبز با همه لوازم و مقتضیاتش دانست.
آنچه آمد برداشتی است که من در همفکری با برخی افراد برای بازشناسی « جنبش سبز به مثابه سرمایه اجتماعی » برشته تحریر درآوردم به امید آنکه بتواند دستمایه دیگر افراد جنبش برای دامن زدن به این بحث شود و از این مسیر بتوانیم به ارائه یک تصویر و برداشت مشترک برای آینده برسیم و اینکه افراد جنبش سبز و همه ایرانیان دریابند چه جایگزینی را می خواهند بجای وضعیت فعلی تعقیب و عملیاتی کنند و از این طریق اطمینان خاطری برای همه آنانی که خواهان تغییر و تحول در ایرانند اما نگران الگوی جایگزینند ، فراهم آورد .



   نظرات

SAEED :

سلام
در يكي از برنامه هاي شبكه رسا يك سخنراني از شما را ديدم. نكات جالبي فرموديد. در آنجا شما بدين مضمون گفتيد كه ما مذهبي ها مدتها بود غير از خودمان را نميديديم و جنبش سبز عاملي شد تا بيشتر سكولارها را ببينيم و سكولارها هم بايد بيشتر بتوانند مذهبيها را ببينند. اين نكته به نظر بنده ميتواند بسيار مهم باشد . در جنبشهاي سده اخير هم چه در مشروطه و چه در جنبش ملي شدن صنعت نفت و يا در انقلاب 57 در همه موارد كه بنده مطالعه كردم اتحاد و همكاري سكولارها (جبهه ملي بعنوان مثال ) با مذهبي ها هميشه موجب پيروزي جنبش بوده و حتي در مقاطعي ميبينيم جبهه ملي با توده ايها و مذهبيها با وجود اختلافات عميق ايدئولوژي باهم متحد بر عليه استبداد مبارزه كرده اند و پيروز بوده اند. اما اين اتحاد پس از تصاحب قدرت شكسته شده و دوباره از درون جنبش آزاديخواهي يك ديكتاتوري بيرون آمده است. حرفهاي امام در قبل از پيروزي انقلاب در مورد تاييد دموكراسي و آزادي بيان و منع شكنجه و اعدام مخالفان را بياد داريد. ضمن تاييد سخنراني شما به نظر بنده بايد در مورد نظامي كه ميخواهد جايگزين استبداد فعلي باشد بيشتر و بيشتر صحبت كرد تا ابعاد موضوع روشنتر گردد.هنوز بنده از طيف مذهبي جنبش سبز كه قبلا مسؤوليتي در حكومت داشتند تمايل چنداني براي نقد ولايت فقيه نديدم.تنها از افرادي مانند كديور و يوسفي اشكوري و سروش اظهارات شفاف و روشن شنيدم كه مسووليت دولتي نداشتند.چرا برخي با وجود اينكه در خارج كشور هستند در اظهار نظر اينقدر محافظه كاري ميكنند ؟

مزروعی : باسلام و تشکر از توجه شما. دراین باره مقاله « جنبش سبز به مثابه سرمایه اجتماعی » را نوشتم و امیدوارم افراد صاحب نظربه این موضوع بپردازند.

 

   ارسال نظر:

 

all right reserved for dreamdesign.ir  - © Copyright 2007